ฝายไม่ใช่ยาสามัญประจำบ้าน
  • Social
  • Jun 30, 2019

ช่วงนี้ดูเหมือนการสร้างฝาย กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้งหนึ่ง

ไม่นานมานี้ นายกอบศักดิ์ ภูตระกูล รัฐมนตรีประจำนักนายกรัฐมนตรี ก็ได้ประกาศว่าจะสร้างฝายจำนวน 60,000 แห่งภายในระยะเวลา 5 ปี โดยปี 2562 จะสร้างเพิ่มขึ้น 6,000 ฝาย โดยมีต้นทุนต่อฝายเพียง 50,000 บาท

รัฐบาลอ้างว่าเพื่อให้เกิดแอ่งน้ำให้ชุมชน แก้ภัยแล้ง-ลดความรุนแรงของน้ำในฤดูฝน บริษัทยักษ์ใหญ่หลายแห่งก็ทำโฆษณาอย่างครึกโครม ประกาศจะทำการสร้างฝาย เพื่อเป็นการคืนกำไรให้สังคม ทุกวันนี้ หน่วยงานรัฐหรือภาคเอกชนเวลาจะจัดกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อม หรือการทำ CSR ให้กับองค์กร หากคิดอะไรไม่ออก ก็คือการหาพื้นที่ สร้างฝายชะลอน้ำ

หากเป็นสมัยก่อน คงเป็นการหาพื้นที่ปลูกป่าแต่ตอนนี้ดูเหมือนการสร้างฝายชะลอน้ำกำลังแซงหน้า การปลูกป่า

ฝายชะลอน้ำกำลังเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างภาพลักษณ์ให้กับองค์กร ฝายชะลอน้ำ หรือ Check Dam คือสิ่งก่อสร้างทำขึ้นเพื่อขวางหรือกั้นทางน้ำ ลำห้วย ลำธาร ในพื้นที่ต้นน้ำ หรือ พื้นที่ที่มีความลาดชันสูง โดยมีประโยชน์ว่าเพื่อช่วยลดความรุนแรงและอัตราเร่งของกระแสน้ำในลำธาร ช่วยบรรเทาความรุนแรงอันเกิดจากการกัดเซาะพังทลายของดินบริเวณสองฝั่งลำธารบนพื้นที่ต้นน้ำเพื่อช่วยกักเก็บตะกอนที่ไหลลงมากับน้ำในลำธารบนพื้นที่ต้นน้ำ ทำให้คุณภาพน้ำดีขึ้น เพื่อช่วยให้พื้นที่ต้นน้ำซึ่งมีความชุ่มชื้นเพิ่มมากขึ้น จะทำให้ความหนาแน่นของชนิดพันธุ์พืชต่างๆ มีมากขึ้นด้วยหลายสิบปีที่ผ่านมา การสร้างฝายในประเทศไทยจึงเกิดขึ้นนับแสนแห่งทั่วประเทศ

ฝายชะลอน้ำสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ประเภท คือ ฝายชะลอน้ำแบบท้องถิ่น หรือฝายแม้ว ทำจากวัสดุธรรมชาติ ฝายกึ่งถาวร หรือชะลอน้ำแบบเรียงด้วยหิน และฝายถาวร แบบคอนกรีตเสริมเหล็ก

เชื่อกันว่า ฝายชะลอน้ำ จะช่วยทำให้บริเวณดังกล่าวมีความอุดมสมบูรณ์ ดินเกิดการอุ้มน้ำ ต้นไม้เจริญเติบโตได้ดียิ่งขึ้น พื้นที่มีความชุ่มชื้น อันจะส่งผลดีต่อบริเวณโดยรอบ

ฝายยังมีประโยชน์มหาศาล ราวกับยาแก้ไข้สารพัดโรค จนมีคำพูดว่า ฝายมีชีวิต

แต่ทุกอย่างล้วนมีสองด้านเสมอ ฝายอาจจะเหมาะสมหากสร้างในพื้นที่แห้งแล้ง สร้างความชุ่มชื้นในดิน แต่อีกด้านหนึ่ง ฝายก็สร้างปัญหามากมายตามมาภายหลัง

ก่อนการสร้างฝายจำนวนมาก เชื่อแน่ว่า ส่วนใหญ่คงไม่ได้มีการศึกษาผลกระทบต่อการสร้างฝายในลำธาร ว่าการเอาสิ่งแปลกปลอมเข้าไปกั้นลำน้ำในระบบนิเวศบริเวณนั้น จะส่งผลกระทบอะไรบ้าง

หลังสร้างฝายเสร็จ ระดับน้ำอาจจะสูงขึ้นในฤดูฝน จนเกิดน้ำท่วมพืชและสัตว์บริเวณนั้น ต้นไม้ที่มีอายุยืนนานมาหลายสิบปี ส่วนใหญ่ยืนตายจากน้ำท่วม พอช่วงฤดูแล้ง น้ำในฝายอาจจะเริ่มหยุดไหล เกิดสภาพน้ำนิ่ง ก่อให้เกิดปัญหาน้ำเน่า ขาดออกซิเจน และทำให้สิ่งมีชีวิตในน้ำค่อยๆ หายไป ปัญหาปลาในลำธารไม่สามารถว่ายทวนน้ำขึ้นมาวางไข่เพาะพันธุ์ได้หลายปีก่อนจะมีการสร้างฝายในอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ ได้มีการค้นพบปลาค้างคาวดอยอินทนนท์ (Siamese bat catfish) สัตว์ป่าคุ้มครองตามกฎหมา พบได้เพียงแห่งเดียวเท่านั้นในโลก ที่ลำธารน้ำไหลแรงบนอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ แต่หลังจากมีการสร้างฝายบนน้ำห้วยทรายเหลืองในอุทยานแล้ว ไม่พบปลาค้างคาวชนิดนี้อีกเลย

ประเทศไทยมีความหลากหลายของชนิดพันธุ์ปลาน้ำจืดสูงมากแห่งหนึ่งของโลก คือในทวีปอเมริกาเหนือพบพันธุ์ปลา 760 ชนิด ในยุโรปพบพันธุ์ปลา 546 ชนิด แต่เฉพาะเมืองไทยพบพันธุ์ปลาสูงถึง 600 ชนิด แต่ใกล้สูญพันธุ์ถึง 94 ชนิด

ยังไม่มีการวิจัยว่า ปลากี่สายพันธุ์ และสิ่งมีชีวิตตามลำน้ำกี่ชนิด ที่ค่อยๆ หายไป ภายหลังจากการสร้างฝายตามลำน้ำเกือบทุกแห่งในประเทศ ปัญหาขยะจำนวนมหาศาลที่กองไว้ หลังฤดูฝนผ่านไป ฝายส่วนใหญ่จะพัง ขยะจากกระสอบทราย เศษปูน จะกระจัดกระจายไปทั่ว จนทำให้น้ำเน่า และที่สำคัญคือฝายรุ่นใหม่ นิยมเอาปุ๋ยคอกใส่ลงไปในกระสอบ เพื่อเป็นปุ๋ยให้กับต้นไม้ที่จะปลูก ซึ่งปุ๋ยคอกมีแบคทีเรียจำนวนมาก เมื่อละลายในน้ำ เกิดปัญหาตามมาแน่นอน

ปัญหาไม่มีตะกอนไปสะสมปลายน้ำ อันเป็นธรรมชาติของสายน้ำ ที่นำพาตะกอนและแร่ธาตุอันอุดมสมบูรณ์จากต้นน้ำไปปลายน้ำ แต่ละปีจะมีตะกอนจากแม่น้ำหลายสายออกสู่อ่าวไทย 18.7 ล้านตัน/เดือน แต่ปัจจุบันได้ลดลงถึง 75% เมื่อเทียบกับเมื่อ 35 ปีก่อนแต่ปัญหายังไม่หนักหนาเท่ากับ การไปสร้างฝายชะลอน้ำในทุกพื้นที่ โดยเฉพาะพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ตามเขตอุทยานแห่งชาติอันอุดมสมบูรณ์ มีลำธารน้ำใสตลอดปีเพราะไม่มีความจำเป็นในการสร้างฝายชะลอในป่าแบบนี้ ที่มีผืนดินชุ่มชื้นอยู่แล้ว ส่งผลกระทบตามมาอย่างมากมาย แต่ดูเหมือนนโยบายของรัฐ ตั้งใจจะสร้างฝายในป่าอนุรักษ์ โดยคงไม่มีการศึกษาผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

เวลาเฮโลมีโครงการสร้างฝายในป่าอนุรักษ์ กรุณาเอาความรู้ไปด้วย ว่าการสร้างฝายชะลอน้ำ จำเป็นจริง ไหม

เรื่อง : วันชัย ตัน
ภาพ : nation photo

เชื่อกันว่าฝายชะลอน้ำ จะช่วยทำให้บริเวณดังกล่าวมีความอุดมสมบูรณ์ ฝายอาจจะเหมาะสมหากสร้างในพื้นที่แห้งแล้ง สร้างความชุ่มชื้นในดิน แต่อีกด้านหนึ่ง ฝายก็สร้างปัญหาตามมาภายหลัง เพราะไม่ได้ศึกษาถึงผลของการนำสิ่งแปลกปลอมไปกั้นทางน้ำ พืชบางอย่าง ปลาบางชนิดอาจสูญพันธ์ุ เมื่อสายน้ำเปลี่ยนกระแส

Bottom Line เป็น News Magazine Onlineที่ยึด “ความน่าเชื่อถือ” บนพื้นฐานความเป็น “สื่อสารมวลชน” ผ่านการนำเสนอในรูปแบบ Story Telling อันเป็นเอกลักษณ์

Bottom Line เป็น News Magazine Onlineที่ยึด “ความน่าเชื่อถือ” บนพื้นฐานความเป็น “สื่อสารมวลชน” ผ่านการนำเสนอในรูปแบบ Story Telling อันเป็นเอกลักษณ์ เราจะเป็น “เพื่อน” ที่คนอ่านทั้ง “เอามัน” และ “เอาเรื่อง”

เชื่อใจได้ตลอดเวลา ในวันที่ทุกคนเล่นบท “สื่อ” บนพื้นที่ข่าวสารอันเชี่ยวกรากในโลกออนไลน์ แต่ “ความน่าเชื่อถือ” มักเป็นสิ่งที่ผู้คนมองหาเสมอเมื่อต้องการ “ใช้ข่าว” สักชิ้น ไม่ว่าจะเพื่อ “บอกเล่า-อ้างอิง-วิเคราะห์” ก็ตาม

  • About
  • Contact
  • For Advertiser
  • Want to become an author?