ตักสิลา ปากีสถาน องคุลีมาล อุลตร้าแมน
  • Lifestyle
  • Sep 16, 2019

ชื่อตักสิลาคุ้นหูคนไทยมาตั้งแต่ไหนแต่ไร อ่านนิทานไทยเล่มไหน กษัตริย์ก็ต้องเรียนจบจากที่นี่ เป็นแหล่งรวมสรรพวิชา หรือถ้าเรียนวิชาสังคมศึกษา พุทธศาสนา คนไทย 99.99% ต้องรู้จัก มิลินทปัญหา การสนทนาธรรมระหว่าง พระเจ้ามิลินท์ หรือ พระเจ้าเมนันเดอร์ (Menander) กษัตริย์เชื้อสายกรีกกับพระนาคเสน แต่จะมีสักกี่คนที่ทราบว่า ฉากการสนทนาอยู่ที่ ปากีสถาน

สถูปอัมลุกดาราแห่งหุบเขาสวัต

สุดแดน วิสุทธิลักษณ์ จากคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้อยู่เบื้องหลังสารคดี ชายจากคันธาระ (The man of Ghandara) ส่วนหนึ่งของสารคดีเกี่ยวกับพระไตรปิฎก ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอสเมื่อเดือนกรกฎาคม เล่าถึงประสบการณ์ที่ได้เดินทางไปยังปากีสถาน 4 ครั้ง ในงาน Discover Pakistan From the Buddhist Trails to the Scenic Mountains เมื่อไม่กี่วันก่อน ให้คนไทยได้รู้จักกับประเทศนี้ในอีกมุมที่ไม่เคยสัมผัสกันมาก่อน

“หลายคนไม่เข้าใจว่าทำไมเราต้องไปถ่ายทำสารคดีที่ปากีสถาน ประเทศนี้มีสถานที่มรดกทางวัฒนธรรมพุทธศาสนาเป็นจำนวนมาก และยังรักษาไว้ได้อย่างดี”

ระหว่างถ่ายทำสารคดีสุดแดนได้เดินทางไปที่ตักสิลา เปชวาร์ และหุบเขาสวัต ทั้ง 3 แห่งเป็นพื้นที่สำคัญของอาณาจักรคันธาระ แต่ชื่อที่คนไทยคุ้นมากที่สุดคือตักสิลา เมืองหลวงของอาณาจักร ที่นี่เป็นแหล่งความรู้สำคัญช่วงต้นพุทธกาล ผู้จบจากตักศิลาที่คนไทยคุ้นเคยมีทั้งพระเจ้าปเสนทิโกศล ชีวกโกมารภัจจ์ แพทย์คนสำคัญในสมัยพระพุทธเจ้า และองคุลีมาล!!!

ชาวปาทานแห่งหุบเขาสวัต

Bottom Line เองแทบไม่อยากเชื่อว่าสำนักตักสิลามีลูกศิษย์โด่งดังรายนี้ ค้นข้อมูลเพิ่มเติมจากเว็บไซต์ dhammathai ประวัติพระองคุลิมาลเถระ ได้ความว่า

ท่านพระองคุลิมาล เป็นบุตรของพราหมณ์ผู้เป็นปุโรหิตของพระเจ้าปเสนทิโกศล ในพระนครสาวัตถี มารดาชื่อว่า นางมันตานีพราหมณี นามเดิมว่า อหิงสกกุมาร เมื่อเจริญวัยมารดาบิดาจึงส่งไปสู่พระนครตักสิลา เพื่อจะให้ศึกษาเล่าเรียนวิชา และศิลปศาสตร์

  ส่วนชีวกโกมารภัจจ์ ข้อมูลจากเว็บไซต์ดังกล่าวระบุว่า 

ชีวกเป็นคนฉลาดมีปฎิภาณเฉียบคม ถูกเด็ก ๆ ในวังด่าเสียดสีว่าเป็นลูกไม่มีพ่อ จึงมีมานะจะเอาชนะหาความรู้ใส่ตัวให้ใครดูถูกไม่ได้ จึงหนีไปกับกองคาราวานไปยังเมืองตักสิลา ฝากตัวเป็นศิษย์เรียนวิชาแพทย์กับอาจารย์ทิศาปาโมกข์ เรียนอยู่ ๗ ปีก็จบ ลาอาจารย์กลับบ้านเกิดเมืองนอน

ตัวอย่างเพียงเท่านี้คงชี้ให้เห็นได้ว่า ตักสิลาสำคัญต่อพุทธศาสนาขนาดไหน 

ส่วนเมืองเปชวาร์ หรือ ชื่อในภาษาสันสกฤต บุรุษปุระ สุดแดนเล่าว่า เป็นอีกหนึ่งเมืองสำคัญของอาณาจักรคันธาระ ตั้งอยู่ชายแดนอัฟกานิสถาน บนเส้นทางช่องเขาไคเบอร์ที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช ยกทัพเข้ามาพิชิตดินแดนแถบนี้ เปชวาร์เป็นเมืองเก่าแก่ที่ยังมีชีวิตอยู่ ความมีชีวิตชีวาดำรงต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

พิพิธภัณฑ์เมืองเปชวาร์

ขณะที่หุบเขาสวัตแม้ยังไม่เป็นที่รู้จักมากนักในหมู่คนไทย แต่ที่นี่มีความสำคัญอย่างน้อย 2 ประการ  เป็นดินแดนของชาวปาทาน กลุ่มชาติพันธุ์สำคัญของปากีสถาน คนไทยคุ้นเคยกับชาวปาทานพอสมควร เนื่องจากมีคนไทยเชื้อสายปาทานจำนวนมาก นอกจากนี้หุบเขาสวัตยังเป็นพื้นที่ที่มีมรดกวัฒนธรรมพุทธศาสนามากมาย 

ภิกษุจีนที่เคยแสวงบุญมาที่หุบเขาสวัตไม่ว่าจะเป็น พระถังซำจั๋ง หรือ พระฟาเหียน เคยบรรยายไว้ว่า ที่นี่มีพระสงฆ์หลายพันรูป ลุ่มน้ำสวัตมีอารามทางพุทธศาสนาหลายพันแห่ง ปัจจุบันยังมีหลักฐานเหล่านี้หลงเหลือให้เห็น

ความสำคัญของคันธาระอีกประการหนึ่งคือ ในสมัยของพระเจ้าเมนันเดอร์ได้สนทนาธรรมกับพระนาคเสน เป็นที่มาของ มิลินทปัญหา คัมภีร์ทางศาสนาฉบับสำคัญ การสนทนาธรรมครั้งนี้ทำให้พระเจ้าเมนันเดอร์ยอมรับนับถือพระพุทธศาสนา

“และที่สำคัญไปกว่านั้นคือ นี่คือการเผชิญหน้ากันระหว่างโลกตะวันตกกับโลกตะวันออก ความคิดตะวันตกของกรีกและโรมันนั้นเชื่อมั่นในความเป็นมนุษย์ หรือความเป็นตัวตนของคน ขณะที่ความคิดตะวันออกของพระนาคเสนเชื่อเรื่องการละตัวตน”

สุดแดนกล่าวพร้อมเสริมว่า การเผชิญหน้ากันครั้งนี้ยังเป็นจุดกำเนิดของพระพุทธรูปคันธาระ พระพุทธเจ้าปรากฏเป็นรูปเคารพครั้งแรกในโลก จากนั้นเผยแพร่ไปในจีน ญี่ปุ่น

แน่นอนว่า คนไทยหลายคนยังนึกภาพปากีสถานไม่ออก แต่สำหรับนักวิชาการรายนี้ การได้ไปปากีสถานทำให้ความคิดของเขาเปลี่ยนไป เห็นความสำคัญของประเทศนี้มากขึ้นว่า คนที่สนใจมรดกทางวัฒนธรรมพุทธศาสนาจะพลาดไม่ได้เลย พุทธศาสนาลงหลักปักฐานมั่นคงในปากีสถาน ส่งต่อไปยังเอเชียกลาง และเอเชียตะวันออก นี่คือเส้นทางสำคัญของพุทธศาสนา

รถบรรทุกที่ประดับตกแต่งสวยงาน บนเส้นทางสายคาราโครัม ถนนที่สูงที่สุดในโลกแห่งหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม การเป็นนักวิชาการด้านสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา อาจสนใจเรื่องราวประวัติศาสตร์ โบราณคดีได้ไม่ยาก แต่สำหรับคนไทยทั่วไปจะยากเกินไปมั้ยหากจะมาสนใจปากีสถานในมุมของแหล่งวัฒนธรรมพุทธศาสนา? ซึ่งสุดแดนย้ำว่า  การจะสนใจปากีสถานไม่ใช่เรื่องยากสำหรับคนไทยที่มีพื้นฐานสนใจศาสนาพุทธอยู่แล้ว

“ปากีสถานเป็นพื้นที่ก่อกำเนิดเรื่องราวในชาดกด้วย เช่น แม่เสือตัวหนึ่งกำลังหิวจัดและกำลังจะฆ่าลูกกินเป็นอาหาร พระโพธิสัตว์ (ชาติก่อนของพระพุทธเจ้า) ทราบเรื่องเข้าจึงกระโดดจากภูเขาฆ่าตัวตายเพื่อให้แม่เสือได้กินเนื้อพระโพธิสัตว์เป็นอาหารแทน หรือพระโพธิสัตว์เฉือนเนื้อให้เป็นอาหารเหยี่ยว เพื่อเหยี่ยวจะได้ไม่ต้องกินเนื้อนกพิราบ เชื่อกันว่าเรื่องราวเหล่านี้เกิดขึ้นในปากีสถาน”

พระพุทธรูปศิลปะคันธาระ

จากปากคำของสุดแดนปากีสถานเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาอย่างไม่น่าเชื่อ แถมยังเป็นจุดกำเนิดของพระพุทธรูป นั่นเท่ากับว่า พระพุทธรูปเกิดจากฝีมือมนุษย์สร้างขึ้น แล้วทำไมภาพพระพุทธรูปอุลตร้าแมนจึงมีปัญหา? 

“พระพุทธรูปอุลตร้าแมนก็เปรียบเหมือนพระของคนรุ่นใหม่ ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน เป็นการผสมผสานความคิดของเขาเองที่มองว่า อุลตร้าแมนเป็นบุคคลสำคัญ เป็นฮีโร่ พระพุทธเจ้าก็เช่นเดียวกัน”

ในแง่ของความคิดสุดแดนมองว่าไม่แปลก อย่างรูปเคารพพระพุทธเจ้าสมัยคันธาระ ก็เกิดจากการปะทะสังสรรค์ระหว่างโลกตะวันตกกับตะวันออก แล้วผสมกลมกลืนกันได้เป็นอย่างดี  

“เดิมชาวพุทธไม่นิยมสร้างรูปเคารพมองว่าพระพุทธองค์สำคัญมากที่สุด โดยมีพระธรรมเป็นเครื่องสืบทอด ไม่มีการสร้างรูปเคารพ มีแต่รูปสัญลักษณ์ แต่กรีกเชื่อเรื่องเทพเจ้าจึงสร้างรูปเคารพขึ้นมา เมื่อกรีกมาเจอกับพุทธก็คล้ายกับว่า พระพุทธเจ้าเป็นบุคคลที่สำคัญมาก ยิ่งใหญ่มาก ควรสร้างรูปเคารพในฐานะฮีโร่ เป็นคนที่สำคัญที่สุด เป็นตัวแทนของสติปัญญาในยุคนั้น” 

เช่นเดียวกับพระพุทธรูปอุลตร้าแมนที่เป็นเรื่องของคนอีกรุ่นหนึ่งที่รู้สึกถึงความสำคัญของพระพุทธองค์ ทั้งสองยุคล้วนเป็นการให้ความสำคัญกับพระพุทธเจ้า

แม้ว่าปัจจุบันมีชาวพุทธเหลืออยู่ในปากีสถานน้อย แต่สิ่งที่น่าสนใจสำหรับสุดแดนคือ แม้โบราณสถานพุทธศาสนาอยู่ในพื้นที่ของชาวมุสลิม แต่ไม่ได้ถูกทำลาย ชาวมุสลิมอยู่กับโบราณสถานทางพุทธได้โดยรัฐบาลก็ดูแลเป็นอย่างดีแง่มุมเหล่านี้ล้วนเป็นการเปิดภาพใหม่ของปากีสถานในด้านการท่องเที่ยวเชิงพุทธศาสนา

Bottom Line เป็น News Magazine Onlineที่ยึด “ความน่าเชื่อถือ” บนพื้นฐานความเป็น “สื่อสารมวลชน” ผ่านการนำเสนอในรูปแบบ Story Telling อันเป็นเอกลักษณ์